[HEADING=1]Scopus Atıf Nedir? Bilimsel Yayınların Etkisi, Atıf Analizi ve Akademik Başarının Ölçülmesi[/HEADING][HEADING=1]1. Bilimsel Bir Merakla Başlayalım: Bir Araştırma Ne Zaman Etkili Sayılır?[/HEADING]
Bir bilimsel makalenin yayımlanması, araştırmacının çalışmasını tamamladığı anlamına mı gelir, yoksa asıl süreç makale yayımlandıktan sonra mı başlar? Bilimsel araştırmalara ilgi duyan herkesin üzerinde düşünmesi gereken sorulardan biri budur. Bir araştırmanın başka bilim insanları tarafından okunması, tartışılması, yeni çalışmalarda kullanılması ve kaynak gösterilmesi, bilimsel bilginin gelişim sürecinde önemli bir yere sahiptir. Scopus atıf sistemi de bu etkileşimin izlenmesine yardımcı olan araçlardan biridir.
Örneğin, aynı alanda yayımlanmış iki makaleden biri beş, diğeri yüz atıf almış olabilir. İlk bakışta yüz atıf alan makalenin daha etkili olduğu düşünülebilir. Ancak bu sonuca ulaşmadan önce makalelerin hangi alanlarda yayımlandığı, ne kadar süredir erişilebilir olduğu, araştırma konularının güncelliği ve atıfların hangi amaçlarla yapıldığı incelenmelidir. Çünkü bilimsel etkinin değerlendirilmesi yalnızca sayısal bir karşılaştırmaya indirgenemeyecek kadar kapsamlıdır.
Bu yazıda Scopus atıf kavramını, bilimsel yayınların değerlendirilmesindeki rolünü, atıf sayılarının nasıl yorumlanması gerektiğini ve bibliyometrik analizlerin sınırlarını ele alacağız. Amacımız yalnızca bir veri tabanının işleyişini açıklamak değil, aynı zamanda bilimsel başarının hangi ölçütlerle değerlendirilmesi gerektiğini birlikte sorgulamaktır.
[HEADING=1]2. Scopus Atıf Nedir? Temel Kavramlar ve Bilimsel Anlamı[/HEADING]
Scopus, Elsevier tarafından sunulan, bilimsel yayınların bibliyografik bilgilerini, özetlerini ve atıf ilişkilerini bir araya getiren geniş kapsamlı bir akademik veri tabanıdır. Hakemli dergilerdeki makaleler başta olmak üzere konferans bildirileri, kitap bölümleri ve diğer bilimsel yayın türlerine ilişkin kayıtlar içerir. Kapsam, yayın türüne ve indeksleme koşullarına göre değişebilir.
Scopus atıfı, Scopus veri tabanında indekslenen bir yayının, başka bir yayının kaynakçasında gösterilmesi ve bu ilişkinin veri tabanında kaydedilmesi anlamına gelir. Bir makalenin Scopus'ta 40 atıf alması, veri tabanının kapsadığı yayınlar içerisinde o makaleye 40 atıf ilişkisinin kaydedildiğini ifade eder. Bu sayı, makalenin bütün dünyada kaç kez anıldığını mutlaka göstermez; çünkü Scopus'un kapsamı dışında kalan kaynaklardaki atıflar bu sayıya yansımayabilir.
Elsevier'in Scopus dokümantasyonunda atıf sayısı, bir yayının kaç kez kaynak gösterildiğini belirten temel yayın düzeyi göstergelerinden biri olarak tanımlanır. Bunun yanında alan ağırlıklı atıf etkisi ve atıf yüzdelikleri gibi daha ayrıntılı ölçütler de sunulmaktadır (Scopus Metrics).
Atıf kavramını doğru anlamak için üç farklı düzeyi birbirinden ayırmak gerekir:
- Makale atıf sayısı: Belirli bir bilimsel yayının kaç atıf aldığıdır.
- Araştırmacı atıf sayısı: Bir bilim insanının Scopus profilinde yer alan yayınlarına yapılan atıfların toplamıdır.
- Dergi atıf göstergeleri: Bir dergide yayımlanan çalışmaların atıf performansını belirli yöntemlerle özetleyen ölçütlerdir.
Bu göstergeler birbiriyle ilişkili olsa da aynı şeyi ölçmez. Bir derginin yüksek CiteScore değerine sahip olması, o dergide yayımlanan her makalenin yüksek atıf alacağı anlamına gelmez. Benzer şekilde, çok atıf alan bir araştırmacının her çalışması aynı düzeyde bilimsel etki yaratmayabilir.
[HEADING=1]3. Scopus Atıfı Nasıl Kontrol Edilir? Araştırmacılar İçin Uygulamalı Bir Yöntem[/HEADING]
Scopus atıf sayısını kontrol etmek isteyen bir araştırmacının ilk olarak yayının veya yazarın doğru kaydını bulması gerekir. Aynı isim ve soyadını taşıyan bilim insanlarının bulunması, yazar kimliğinin doğru belirlenmesini önemli hâle getirir.
İzlenebilecek temel adımlar şunlardır:
1. Scopus'un resmî internet sitesine girilir: Scopus.
2. Makale başlığı, DOI numarası veya yazar adı kullanılarak arama yapılır.
3. Makalenin başlığı, yazarları, yayın yılı ve dergi bilgileri doğrulanır.
4. Makalenin kayıt sayfasındaki atıf sayısı ve kendisine atıf yapan yayınlar incelenir.
5. Araştırmacının genel performansı değerlendirilecekse yazar profili, yayın listesi ve h-indeksi kontrol edilir.
6. Karşılaştırma yapılacaksa sorgunun tarihi, seçilen yayınlar ve kullanılan ölçütler kaydedilir.
Bu süreçte yazar profillerinin doğru eşleştirilmesi özellikle önemlidir. Aynı araştırmacının farklı ad biçimleriyle yayımladığı makaleler ayrı kayıtlarda kalabilir; aynı isimli başka bir araştırmacının çalışmaları da yanlışlıkla profile eklenebilir. Bu nedenle profilin yalnızca toplam atıf sayısına bakılarak değerlendirilmesi yeterli değildir.
Scopus'un Citation Overview özelliği, belirli yayınların veya yazarların atıf geçmişini incelemeyi ve atıf ilişkilerini yıllara göre değerlendirmeyi mümkün kılar. Elsevier'in destek dokümantasyonu, bu aracın yayınları karşılaştırmak ve ilgili çalışmalar arasındaki bağlantıları keşfetmek için kullanılabileceğini belirtir (Citation Overview).
Burada önemli bir ayrıntı vardır: Scopus'ta görülen atıf sayısı zamanla değişebilir. Yeni yayınlar indekslendikçe veya mevcut kayıtlar güncellendikçe sayılar farklılaşabilir. Dolayısıyla bilimsel bir raporda atıf sayısı verilirken ölçüm tarihi de belirtilmelidir.
[HEADING=1]4. Atıf Sayısı Nasıl Yorumlanır? Nicel Verilerin Bilimsel Analizi[/HEADING]
Atıf sayısı, bilimsel bir çalışmanın başka araştırmalarla ne ölçüde ilişkilendirildiğini gösteren yararlı bir nicel göstergedir. Bununla birlikte, yüksek atıf sayısı doğrudan yüksek araştırma kalitesiyle eş anlamlı değildir.
Örneğin, aynı yıl yayımlanan iki makaleyi düşünelim. Birinci makale 80, ikinci makale 20 atıf almış olsun. İlk makalenin atıf sayısı dört kat fazladır. Ancak iki makalenin farklı bilim alanlarında yayımlandığını varsayarsak bu karşılaştırma yanıltıcı olabilir. Bazı alanlarda araştırmacılar kaynakçalarında çok sayıda çalışmaya yer verirken bazı alanlarda yayın ve atıf döngüleri daha yavaş ilerler. Ayrıca derleme makaleleri, çok sayıda çalışmayı bir araya getirdikleri için bazı araştırma alanlarında daha fazla atıf alabilir.
Bu nedenle sağlıklı bir değerlendirme için en az dört değişken dikkate alınmalıdır:
- Yayın yaşı: Daha önce yayımlanan makaleler, atıf biriktirmek için genellikle daha fazla zamana sahiptir.
- Bilim alanı: Alanların yayın sıklığı, araştırmacı sayısı ve atıf alışkanlıkları farklıdır.
- Yayın türü: Araştırma makalesi, derleme, konferans bildirisi ve kitap bölümü aynı koşullarda atıf almayabilir.
- Atıfın bağlamı: Bir çalışma yeni bir yöntemi geliştirdiği için de eleştirildiği veya sonuçları tartışmalı bulunduğu için de kaynak gösterilebilir.
Nicel değerlendirmede karşılaştırılabilir gruplar oluşturmak, basit toplamları yorumlamaktan daha güvenilir sonuçlar verir. Örneğin aynı alanda, benzer yıllarda yayımlanmış ve aynı türdeki makalelerin atıf dağılımları incelenebilir. Ortalama yanında medyan ve yüzdelik dilimler de hesaplanabilir. Atıf dağılımları çoğu zaman eşit dağılmadığından, birkaç çok yüksek atıflı yayın ortalamayı belirgin biçimde yükseltebilir.
Bu nedenle yalnızca ortalama atıf sayısına dayanmak yerine dağılımın tamamına bakmak gerekir. Bir araştırmacının 10 makalesinden biri 500 atıf alırken kalan dokuzu hiç atıf almamışsa, toplam 500 atıf önemli bir bilgidir; ancak araştırmacının bütün çalışmalarının benzer etki yarattığını göstermez.
[HEADING=1]5. H-İndeksi ve Scopus Atıfları Arasındaki İlişki[/HEADING]
Atıf analizinde sık kullanılan göstergelerden biri h-indeksidir. Fizikçi Jorge E. Hirsch, 2005 yılında yayımladığı çalışmasında bu indeksi araştırmacının yayın üretkenliği ile atıf etkisini birlikte değerlendirmeye yönelik bir ölçüt olarak önermiştir.
Hirsch'in Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayımlanan makalesinde tanımladığı ölçüte göre, bir araştırmacının en az h kez atıf almış h adet yayını varsa h-indeksi h'dir (Hirsch, 2005).
Örneğin bir araştırmacının yayınları 40, 25, 12, 8, 4 ve 2 atıf almış olsun. Bu araştırmacının h-indeksi 4'tür; çünkü en az dört atıf almış dört yayını bulunmaktadır. Beşinci yayın yalnızca dört atıf aldığı için h-indeksi 5'e yükselmez.
Bir bilimsel makalenin yayımlanması, araştırmacının çalışmasını tamamladığı anlamına mı gelir, yoksa asıl süreç makale yayımlandıktan sonra mı başlar? Bilimsel araştırmalara ilgi duyan herkesin üzerinde düşünmesi gereken sorulardan biri budur. Bir araştırmanın başka bilim insanları tarafından okunması, tartışılması, yeni çalışmalarda kullanılması ve kaynak gösterilmesi, bilimsel bilginin gelişim sürecinde önemli bir yere sahiptir. Scopus atıf sistemi de bu etkileşimin izlenmesine yardımcı olan araçlardan biridir.
Örneğin, aynı alanda yayımlanmış iki makaleden biri beş, diğeri yüz atıf almış olabilir. İlk bakışta yüz atıf alan makalenin daha etkili olduğu düşünülebilir. Ancak bu sonuca ulaşmadan önce makalelerin hangi alanlarda yayımlandığı, ne kadar süredir erişilebilir olduğu, araştırma konularının güncelliği ve atıfların hangi amaçlarla yapıldığı incelenmelidir. Çünkü bilimsel etkinin değerlendirilmesi yalnızca sayısal bir karşılaştırmaya indirgenemeyecek kadar kapsamlıdır.
Bu yazıda Scopus atıf kavramını, bilimsel yayınların değerlendirilmesindeki rolünü, atıf sayılarının nasıl yorumlanması gerektiğini ve bibliyometrik analizlerin sınırlarını ele alacağız. Amacımız yalnızca bir veri tabanının işleyişini açıklamak değil, aynı zamanda bilimsel başarının hangi ölçütlerle değerlendirilmesi gerektiğini birlikte sorgulamaktır.
[HEADING=1]2. Scopus Atıf Nedir? Temel Kavramlar ve Bilimsel Anlamı[/HEADING]
Scopus, Elsevier tarafından sunulan, bilimsel yayınların bibliyografik bilgilerini, özetlerini ve atıf ilişkilerini bir araya getiren geniş kapsamlı bir akademik veri tabanıdır. Hakemli dergilerdeki makaleler başta olmak üzere konferans bildirileri, kitap bölümleri ve diğer bilimsel yayın türlerine ilişkin kayıtlar içerir. Kapsam, yayın türüne ve indeksleme koşullarına göre değişebilir.
Scopus atıfı, Scopus veri tabanında indekslenen bir yayının, başka bir yayının kaynakçasında gösterilmesi ve bu ilişkinin veri tabanında kaydedilmesi anlamına gelir. Bir makalenin Scopus'ta 40 atıf alması, veri tabanının kapsadığı yayınlar içerisinde o makaleye 40 atıf ilişkisinin kaydedildiğini ifade eder. Bu sayı, makalenin bütün dünyada kaç kez anıldığını mutlaka göstermez; çünkü Scopus'un kapsamı dışında kalan kaynaklardaki atıflar bu sayıya yansımayabilir.
Elsevier'in Scopus dokümantasyonunda atıf sayısı, bir yayının kaç kez kaynak gösterildiğini belirten temel yayın düzeyi göstergelerinden biri olarak tanımlanır. Bunun yanında alan ağırlıklı atıf etkisi ve atıf yüzdelikleri gibi daha ayrıntılı ölçütler de sunulmaktadır (Scopus Metrics).
Atıf kavramını doğru anlamak için üç farklı düzeyi birbirinden ayırmak gerekir:
- Makale atıf sayısı: Belirli bir bilimsel yayının kaç atıf aldığıdır.
- Araştırmacı atıf sayısı: Bir bilim insanının Scopus profilinde yer alan yayınlarına yapılan atıfların toplamıdır.
- Dergi atıf göstergeleri: Bir dergide yayımlanan çalışmaların atıf performansını belirli yöntemlerle özetleyen ölçütlerdir.
Bu göstergeler birbiriyle ilişkili olsa da aynı şeyi ölçmez. Bir derginin yüksek CiteScore değerine sahip olması, o dergide yayımlanan her makalenin yüksek atıf alacağı anlamına gelmez. Benzer şekilde, çok atıf alan bir araştırmacının her çalışması aynı düzeyde bilimsel etki yaratmayabilir.
[HEADING=1]3. Scopus Atıfı Nasıl Kontrol Edilir? Araştırmacılar İçin Uygulamalı Bir Yöntem[/HEADING]
Scopus atıf sayısını kontrol etmek isteyen bir araştırmacının ilk olarak yayının veya yazarın doğru kaydını bulması gerekir. Aynı isim ve soyadını taşıyan bilim insanlarının bulunması, yazar kimliğinin doğru belirlenmesini önemli hâle getirir.
İzlenebilecek temel adımlar şunlardır:
1. Scopus'un resmî internet sitesine girilir: Scopus.
2. Makale başlığı, DOI numarası veya yazar adı kullanılarak arama yapılır.
3. Makalenin başlığı, yazarları, yayın yılı ve dergi bilgileri doğrulanır.
4. Makalenin kayıt sayfasındaki atıf sayısı ve kendisine atıf yapan yayınlar incelenir.
5. Araştırmacının genel performansı değerlendirilecekse yazar profili, yayın listesi ve h-indeksi kontrol edilir.
6. Karşılaştırma yapılacaksa sorgunun tarihi, seçilen yayınlar ve kullanılan ölçütler kaydedilir.
Bu süreçte yazar profillerinin doğru eşleştirilmesi özellikle önemlidir. Aynı araştırmacının farklı ad biçimleriyle yayımladığı makaleler ayrı kayıtlarda kalabilir; aynı isimli başka bir araştırmacının çalışmaları da yanlışlıkla profile eklenebilir. Bu nedenle profilin yalnızca toplam atıf sayısına bakılarak değerlendirilmesi yeterli değildir.
Scopus'un Citation Overview özelliği, belirli yayınların veya yazarların atıf geçmişini incelemeyi ve atıf ilişkilerini yıllara göre değerlendirmeyi mümkün kılar. Elsevier'in destek dokümantasyonu, bu aracın yayınları karşılaştırmak ve ilgili çalışmalar arasındaki bağlantıları keşfetmek için kullanılabileceğini belirtir (Citation Overview).
Burada önemli bir ayrıntı vardır: Scopus'ta görülen atıf sayısı zamanla değişebilir. Yeni yayınlar indekslendikçe veya mevcut kayıtlar güncellendikçe sayılar farklılaşabilir. Dolayısıyla bilimsel bir raporda atıf sayısı verilirken ölçüm tarihi de belirtilmelidir.
[HEADING=1]4. Atıf Sayısı Nasıl Yorumlanır? Nicel Verilerin Bilimsel Analizi[/HEADING]
Atıf sayısı, bilimsel bir çalışmanın başka araştırmalarla ne ölçüde ilişkilendirildiğini gösteren yararlı bir nicel göstergedir. Bununla birlikte, yüksek atıf sayısı doğrudan yüksek araştırma kalitesiyle eş anlamlı değildir.
Örneğin, aynı yıl yayımlanan iki makaleyi düşünelim. Birinci makale 80, ikinci makale 20 atıf almış olsun. İlk makalenin atıf sayısı dört kat fazladır. Ancak iki makalenin farklı bilim alanlarında yayımlandığını varsayarsak bu karşılaştırma yanıltıcı olabilir. Bazı alanlarda araştırmacılar kaynakçalarında çok sayıda çalışmaya yer verirken bazı alanlarda yayın ve atıf döngüleri daha yavaş ilerler. Ayrıca derleme makaleleri, çok sayıda çalışmayı bir araya getirdikleri için bazı araştırma alanlarında daha fazla atıf alabilir.
Bu nedenle sağlıklı bir değerlendirme için en az dört değişken dikkate alınmalıdır:
- Yayın yaşı: Daha önce yayımlanan makaleler, atıf biriktirmek için genellikle daha fazla zamana sahiptir.
- Bilim alanı: Alanların yayın sıklığı, araştırmacı sayısı ve atıf alışkanlıkları farklıdır.
- Yayın türü: Araştırma makalesi, derleme, konferans bildirisi ve kitap bölümü aynı koşullarda atıf almayabilir.
- Atıfın bağlamı: Bir çalışma yeni bir yöntemi geliştirdiği için de eleştirildiği veya sonuçları tartışmalı bulunduğu için de kaynak gösterilebilir.
Nicel değerlendirmede karşılaştırılabilir gruplar oluşturmak, basit toplamları yorumlamaktan daha güvenilir sonuçlar verir. Örneğin aynı alanda, benzer yıllarda yayımlanmış ve aynı türdeki makalelerin atıf dağılımları incelenebilir. Ortalama yanında medyan ve yüzdelik dilimler de hesaplanabilir. Atıf dağılımları çoğu zaman eşit dağılmadığından, birkaç çok yüksek atıflı yayın ortalamayı belirgin biçimde yükseltebilir.
Bu nedenle yalnızca ortalama atıf sayısına dayanmak yerine dağılımın tamamına bakmak gerekir. Bir araştırmacının 10 makalesinden biri 500 atıf alırken kalan dokuzu hiç atıf almamışsa, toplam 500 atıf önemli bir bilgidir; ancak araştırmacının bütün çalışmalarının benzer etki yarattığını göstermez.
[HEADING=1]5. H-İndeksi ve Scopus Atıfları Arasındaki İlişki[/HEADING]
Atıf analizinde sık kullanılan göstergelerden biri h-indeksidir. Fizikçi Jorge E. Hirsch, 2005 yılında yayımladığı çalışmasında bu indeksi araştırmacının yayın üretkenliği ile atıf etkisini birlikte değerlendirmeye yönelik bir ölçüt olarak önermiştir.
Hirsch'in Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayımlanan makalesinde tanımladığı ölçüte göre, bir araştırmacının en az h kez atıf almış h adet yayını varsa h-indeksi h'dir (Hirsch, 2005).
Örneğin bir araştırmacının yayınları 40, 25, 12, 8, 4 ve 2 atıf almış olsun. Bu araştırmacının h-indeksi 4'tür; çünkü en az dört atıf almış dört yayını bulunmaktadır. Beşinci yayın yalnızca dört atıf aldığı için h-indeksi 5'e yükselmez.